Zeyneb ile Zeyd: Ahzâb 37 neyi değiştirdi?

Zeyneb’i Zeyd’le evlendiren kişi, Hz. Muhammed’in kendisidir. Nikâhı o istemiş, ailesi karşı çıkınca ısrar eden o olmuş, nikâhı o kıymıştır. İddia edildiği gibi ona göz koymuş olsaydı, önünde hiçbir engel yoktu: Zeyneb onun halasının kızıydı, çocukluğundan beri tanıyordu ve o yıllarda birden fazla evlilik sıradandı. Bir kadını istemek için onu önce başkasıyla evlendirmek gerekmez.

Bu yazı, Ahzâb 37’nin ne dediğine bakıyor — ve ayetin kendi gerekçesini kendisinin yazdığını gösteriyor.

Zeyneb kimdi, Zeyd kimdi?

Zeyneb bint Cahş, Hz. Peygamber’in halası Ümeyme bint Abdülmuttalib’in kızıydı: Kureyş’in soylu bir ailesinden. Zeyd bin Hârise ise azatlı bir köleydi. Peygamber ikisinin evlenmesini istediğinde Zeyneb önce reddetti; gerekçesi açıktı — kendisi Kureyşli bir kadındı, Zeyd eski bir köle. Kabul, ancak Peygamber’in ısrarıyla geldi.

Yani bu evlilik bir gönül işi değil, bilinçli bir ilke gösterisi olarak kuruldu: soylu bir Kureyşli kadın, azatlı bir köleyle. O günün Arabistan’ında bunun ne demek olduğunu anlamak için bugünkü hiçbir benzetme yeterli değil. Ayrıca Zeyneb’in ilk itirazı üzerine inen ayet de bunu tasdik eder: “Allah ve Peygamber’i bir şeye hükmettiği zaman, inanan erkek ve kadına artık işlerinde başka yolu seçmek yaraşmaz.” Ahzâb 33:36

Evlilik yürümedi

Evlilik bir yılı doldurmadan sarstı. Zeyd ayrılmak istedi ve bunu Peygamber’e açtı. Peygamber’in cevabı ayetin içinde geçer — ve dikkat edin, bu bir ayırma değil, tutma cümlesidir: “Eşini bırakma, Allah’tan sakın”.

Ayet amacını kendisi söylüyor

Bu ayetin en çok atlanan kısmı sonudur. Evliliğin sebebi yoruma bırakılmamış, cümlenin içine yazılmıştır: “ki evlatlıkları eşleriyle ilgilerini kestiklerinde onlarla evlenmek konusunda müminlere bir sorumluluk olmadığı bilinsin”.

Bunu anlamak için o günün bir kuralını bilmek gerekiyor: Araplar evlatlığı öz oğul sayardı. Adı babasının adıyla anılır, ona mirasçı olurdu ve eski eşiyle evlenmek ensest sayılırdı. Kur’an bu kurguyu kaldırdı: “evlatlıklarınızı da öz oğullarınız gibi saymanızı meşru kılmamıştır… Bunlar sizin dillerinize doladığınız boş sözlerdir”. Ahzâb 33:4 Ve yerine ölçüyü koydu: “Evlatlıkları babalarına nisbet edin, bu Allah katında en doğru olandır.” Ahzâb 33:5

Ama bir kuralı ayetle kaldırmak yetmiyordu; toplum onu hayatta görmeden bırakmazdı. Bu yüzden kuralı ilk kıran, kuralı getiren oldu. Aynı sure bunu ayrıca yazar: “Muhammed içinizden herhangi bir adamın babası değil, Allah’ın elçisi ve peygamberlerin sonuncusudur.” Ahzâb 33:40 Yani Zeyd onun oğlu değildi — dolayısıyla ortada ensest de yoktu.

Peki “içinde sakladığı şey” neydi?

En çok istismar edilen cümle bu: “Allah’ın açığa vuracağı şeyi içinde saklıyordun. İnsanlardan çekiniyordun; oysa Allah’tan çekinmen daha uygundu.” Ayet neden çekindiğini de söylüyor: insanlardan. Sakladığı şey, kendisine bildirilen bu görevi üstlendiğinde çıkacak dedikoduydu — nitekim o dedikodu çıktı ve bugün hâlâ sürüyor.

Burada asıl dikkat çekici olan başka bir şey: bu cümle Peygamber’i azarlıyor. “Allah’tan çekinmen daha uygundu” demek, bir kusura işaret etmektir. Kendi arzusunu meşrulaştırmak için ayet uyduran biri, o ayete kendini eleştiren bir cümle koymaz. Metin, kendisini savunmak isteyen birinin yazacağı metin değildir.

Özet

Zeyneb’i Zeyd’le evlendiren Peygamber’in kendisiydi; Zeyneb halasının kızıydı ve ona ulaşmak için hiçbir engeli yoktu. Evlilik bittiğinde Peygamber ayrılığı teşvik etmedi, tersine “Eşini bırakma” dedi. Nikâhın gerekçesini ise ayet kendisi yazdı: evlatlığın öz oğul sayılması kuralını fiilen kaldırmak. Ve aynı ayet, olayı anlatırken Peygamber’i övmedi — eleştirdi.

Ahzâb 37’yi beş ayrı Türkçe mealin karşılaştırmasıyla ve tefsiriyle ayet sayfasından okuyabilir, evlatlık ve nesep ile ilgili ayetleri arama sayfasından tarayabilirsiniz.