Bu sayfa, bu kökten türeyen tüm kelimeleri, geçtiği ayetleri ve taşıdığı anlam yelpazesini bir arada gösterir — kökün Kur'an genelindeki kullanım haritası.
1 geçiş1 ayet1 Mekki · 0 Medeni1 türev/anlamDyz
KÖK ANLAMI
ضيز (Dyz) kökü, haksız veya eksik bir bölüşümü ifade eder. Kur'an'da geçen "kısmetün dîzâ" ifadesi, adaletsiz bir taksimatı anlatır. Bu kelime, adaletsizliği vurgulayan bir isimdir.
Sözlük tanımı (Lane's Lexicon)
قِسْمَةٌ ضِيزَى (kısmetün dîzâ) ifadesi, haksız (es-Sıhâh sözlüğüne göre, el-Misbâhu'l-Münîr sözlüğüne göre) veya eksik (el-Kâmûs sözlüğüne göre, ضأز maddesinde) bir taksimat anlamına gelir. Aynı zamanda ضُوزَى (dûzâ) şeklinde de kullanılır (el-Misbâhu'l-Münîr sözlüğüne göre). Kur'an-ı Kerim'in 53. suresi olan Necm Suresi'nin 22. ayetindeki ضيزى (dîzâ) kelimesi, herkes tarafından hemzesiz (elif-i maksureli) okunur (Tâcu'l-Arûs'a göre). Bu kelime, طُوبَى (tûbâ) ve حُبْلَى (hublâ) gibi فُعْلَى (fu'lâ) veznindedir; ancak ض (dad) harfi kesreli (esreli) okunur ki ي (yâ) harfi değişmeden kalsın. Çünkü dilde فِعْلَى (fi'lâ) vezninde bir sıfat (niteleme kelimesi) yoktur; bu vezin, الشِّعْرَى (eş-şi'râ) ve الدِّفْلَى (ed-diflâ) gibi isimlerin (substantive) veznidir (es-Sıhâh sözlüğüne göre). Ebû Ali'ye göre ise bu bir sıfat değil, ذِكْرَى (zikrâ) gibi bir mastardır (fiilin isim hali), sanki anlamı قِسْمَةٌ ذَاتُ جَوْرٍ (kısmetün zâtü cevrin) yani "haksızlık içeren bir taksimat" gibidir (Harîrî'nin Durratü'l-Gavvâs adlı eserine göre, sayfa 524). Ferrâ (dilbilimci) der ki, bazı Araplar ضَأْزَى (da'zâ) ve ضُؤْزَى (du'zâ) derler. Ebû Hâtim, Asmaî'nin Araplardan hemzeli olarak ضِئْزَى (di'zâ) dediklerini duyduğunu belirtir (es-Sıhâh sözlüğüne göre).
Türev ve anlam dağılımı
Aynı kökün farklı kalıpları farklı anlamlar taşır — bir türeve tıkla, liste yalnız o kullanıma filtrelensin.